Ngôi nhà vườn giữa lòng phố cổ

Tôi đến thăm nhà vườn duy nhất còn lại của phố cổ Hà Nội ở số 115 phố Hàng Bạc một ngày nóng như đổ lửa. Thế nhưng, vừa bước chân vào ngôi nhà ấy, sự oi bức, ồn ào lập tức được thay thế bằng cảm giác mát mẻ, dễ chịu. Trong sân, cây cối xanh mướt; chim lích chích chuyền cành… Mới biết, ở cái nơi “tấc đất tấc vàng” này, giữ được khoảnh vườn xanh um cây trái quả là điều kỳ tích!

Không gian bình yên
Tôi vào thăm nhà vườn bằng lối đi ở ngõ số 6 phố Đinh Liệt. Cách mặt phố chỉ vài chục mét, thế mà không gian nơi đây khiến người ta ngỡ như đi vào một thế giới hoàn toàn khác lạ.

Khoan thai cất bước trên những bậc cầu thang đá nhẵn bóng, tôi lên gác hai của căn nhà cổ. Giờ này, cụ Phạm Thị Tề - chủ nhân đầu tiên và đích thực của ngôi nhà vẫn nghỉ trưa; ngoài hiên, con gái cụ đang cần mẫn đưa chiếc que đan giữa đôi bàn tay thoăn thoắt. Thấy khách lạ, bà mỉm cười đôn hậu rồi vừa kéo ghế cho tôi, vừa rót chén trà ngan ngát hương nhài. Ngồi ở hiên nhà, tôi phóng mắt xuống khu vườn xanh um phía dưới: bên này là hàng cau thẳng tắp, thân bạc trắng theo thời gian; góc kia là cây hồng xiêm chi chít quả; sát chân tường là gốc bơ xanh um; rồi tre, hồng, ổi…

Tôi uống chưa cạn chén trà thì cụ Tề thức giấc. Tôi không khỏi ngạc nhiên bởi trước mắt mình xuất hiện một bà cụ đẹp như bà tiên trong truyện cổ tích: tóc bạc như cước, làn da trắng hồng, nét mặt hiền từ… Như đã quen với việc có khách lạ ghé thăm, cụ Tề ân cần ngồi xuống bên tôi trò chuyện. Năm nay đã 97 tuổi nhưng cụ vẫn rất tinh anh, minh mẫn. Cụ bảo: “Căn nhà này tôi mua và gắn bó từ năm 1945. Trước gia đình tôi buôn vàng ở mặt phố Hàng Bạc. Nghe tin có người trong ngõ xây nhà nhưng chưa hoàn thiện đã cạn vốn nên tôi hỏi mua lại với giá 100 cây vàng. Khi ấy, tổng diện tích cả nhà và vườn là hơn 700m2. Chủ cũ của căn nhà cũng có ý định xây nhà vườn nên khi mua lại, tôi đã nhờ kiến trúc sư thiết kế và chỉnh sửa theo ý mình. Từng bồn hoa, góc tường, khóm cây… đều được chăm sóc cẩn thận và kĩ lưỡng suốt bao nhiêu năm qua…”.

Cũng theo lời cụ Tề, những cây cối trong vườn đều có tuổi đời rất “đáng nể”: hàng cau được trồng hơn nửa thế kỉ, cây bơ gần 40 năm tuổi, cây hồng xiêm hơn 30 năm tuổi… Cũng vì thế, một ngày Hà Nội nắng chang chang, trong khoảng không gian này vẫn mát mẻ trong lành, sân không có bóng nắng. Cụ Tề bảo, xưa gia đình buôn vàng cũng có thuê dăm, bảy người giúp việc; nhưng riêng việc chế tác vàng, bạc đều do vợ chồng cụ trực tiếp đảm nhận bởi phải có tay nghề cao mới cho ra những sản phẩm tinh xảo, thu hút khách hàng. Như vậy, để có căn nhà này, góc sân bình yên kia…, không biết bao nhiêu mồ hôi, công sức của gia đình cụ đã đổ xuống.

Mai này có còn?
Trò chuyện với tôi, cụ Tề không giấu được nỗi buồn lo bởi sự xuống cấp của ngôi nhà trước sự tàn phá của thời gian và sự vô tình của con người. Cụ bảo: “So với hơn nửa thế kỉ trước, về cơ bản kết cấu và kiến trúc của ngôi nhà không thay đổi: nền đá, cửa gỗ, hàng hiên rộng… Tôi còn nhớ, để có nền đá đẹp bóng thế này, thợ nề phải trộn xi với đá và phẩm màu rồi láng nền. Sau đó, từng người mang giấy ra đánh cho đến khi nền nhẵn thín và bóng loáng mới thôi. Riêng phần cửa, tôi phải trực tiếp lựa mua gỗ rồi thuê thợ về cưa xẻ, đóng ngay tại nhà… Kỳ công thế nên mới có căn nhà ưng ý, sống bao nhiêu năm vẫn không phải chỉnh sửa gì. Buồn nhất là từ khi Nhà nước phân cho vài hộ gia đình về chung sống trong căn nhà này, mọi thứ đã không còn vẹn nguyên và dần thay đổi theo thời gian…”.

Chẳng cần phải đợi đến khi cụ Tề giãi bày, vừa vào nhà vườn cổ tôi đã thấy sự xuống cấp đáng lo ngại của khu nhà này. Dưới sân, các gia đình thi nhau lấn chiếm, xây dựng nhà bếp, vệ sinh ngay phía dưới hàng cột bê tông vốn để trồng hoa; cảnh sinh hoạt nhếch nhác hiện ra trước mắt. Cũng vì thế, xen giữa luống cây xanh mướt có khi là cái chạn bát, chiếc máy giặt; gốc cây cũng là nơi đặt bếp nấu ăn… Cụ Tề buồn lắm, nhưng không biết than thở với ai. Cụ bảo: “Tôi là người xây dựng nên căn nhà này, giờ thấy cảnh khu vườn bị “xẻ thịt”, cây cối lụi và chết dần mà không khỏi đau lòng. Mới đây, tôi nghe con cháu bảo thành phố đang có dự án bảo tồn khu nhà vườn này, nhưng đến nay cũng chưa thấy có động thái cụ thể gì. Thực tâm tôi rất muốn được ở lại ngôi nhà này và chăm nom cho khu vườn như những ngày đầu mới xây dựng. Vì thế tôi mong Nhà nước hỗ trợ để các gia đình khác di dời đến nơi ở mới”.

Hiện nay, trên gác hai của ngôi nhà cổ, cụ Tề đang sinh sống với vài người con cả dâu cả rể. Cuộc sống dường như trôi đi rất chậm, nhưng trong lòng những người đã dựng xây và chôn nhau cắt rốn nơi ấy, ước mơ khôi phục nguyên dạng ngôi nhà vườn lại luôn thường trực, thôi thúc. Cụ Tề bảo, có lần nhân dịp Tết Nguyên đán, con cháu dâu rể tề tựu đông đủ tại căn nhà này, ai cũng bày tỏ tâm huyết muốn khôi phục và giữ lại ngôi nhà nhưng không thể có đủ tiền để đưa cho các hộ đang sinh sống tại đây di dời đi nơi khác. Vì vậy, tháng này một cây ở góc vườn chết lụi vì bị tưới nước sôi, tháng sau một cây khác lại héo rũ vì ảnh hưởng hơi nóng của các căn bếp tạm bợ. Nhìn thấy sự xuống cấp mà không thể làm được gì, ấy là nỗi đau lòng của cụ Tề và các con cháu cụ…

Chia tay cụ Tề, tôi cứ ám ảnh mãi với hình ảnh người đàn bà cần mẫn ngồi bên hiên vắng để nhặt từng chiếc lá úa trong một chiếc chậu cảnh bé cỏn con. Vẫn biết, cụ Tề chẳng còn nhiều sức lực để chăm sóc cho khu vườn rộng hàng trăm mét vuông phía dưới, nhưng bàn tay ấy, tâm trí ấy vẫn muốn gìn giữ vẹn nguyên mảnh đất, căn nhà mà mình đã dày công vun đắp. Mai này, lá rụng về cội, có ai ngồi đếm nắng qua thềm mà tiếc những ngày sum họp đầm ấm đã qua?

Quỳnh Chi - Tạp chí TH Hà Nội số 91