Tổng đài: 0243 8356 700 | Email: hanoitv.online@gmail.com

Dân Tam Hải "khát" bảo tồn san hô
23/06/2018 19:05
(HanoiTV) - Xã Tam Hải (tỉnh Quảng Nam), có hơn 90 rạn san hô với hơn 100 loài. Tuy nhiên, sự giàu có này đang suy giảm do khai thác tự phát và không đúng mùa vụ.
Tranh bích họa trên tường do sinh viên Đại học Kiến trúc thuộc Đại học Bách khoa Đà Nẵng vẽ ở thôn Thuận An, xã Tam Hải

Đau đớn "dẫm" san hô để mưu sinh

Mỗi lần cúi mình xuống làn nước biển trong vắt, ngư dân ở thôn Thuận An (xã đảo Tam Hải, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam) thường ngơ ngẩn ngắm vẻ đẹp kỳ ảo, có một không hai của các rạn san hô, cùng với cá đa màu tung tăng bơi lội.

"Rạn san hô đẹp lắm," chị Phạm Thị Vang, chuyên khai thác rong mơ mọc trên san hô hơn 20 năm qua, chia sẻ: "Vì kế sinh nhai, mình khai thác rong mơ trong san hô nên bắt buộc phải dẫm đạp lên san hô. Mình thấy rất đau lòng". Rong mơ gắn chặt với san hô. Nhiều loài thủy hải sản sinh trưởng trong rong mơ. Viện Hải Dương học Nha Trang có nhiều nghiên cứu cho thấy sự tận diệt rong mơ sẽ làm suy thoái môi trường biển. 

Rong mơ chết thường tự mình bứt khỏi san hô. Tuy nhiên, người dân thường khai thác khi rong mơ còn non

Cảm nhận của chị Vang cũng là tâm sự của nhiều ngư dân. Họ không muốn phá san hô, từng được ví như khu rừng nhiệt đới dưới đại dương, vì đây là quần thể sinh vật biển tuyệt đẹp và cũng là ngôi nhà an toàn cho các loài thủy hải sản, giữ nguồn tài nguyên biển bền vững.

"Các hệ sinh thái ở vùng biển Quảng Nam vừa là nguồn cung cấp thực phẩm cho con người, vừa là lá chắn trước hiểm họa thiên nhiên," TS. Chu Mạnh Trinh, người dành nhiều thời gian tìm hiểu rạn san hô Tam Hải, khẳng định. "Nhiều năm qua có trên 85% số rạn san hô toàn tỉnh bị đe dọa ở mức trung bình và cao, 50% số rạn bị đe dọa bởi hoạt động khai thác quá mức, 47% số rạn bị đe dọa bởi lắng đọng trầm tích, 40% số rạn bị đe dọa do phát triển vùng ven biển…"

Dù hiểu tầm quan trọng của san hô nhưng các ngư dân sợ nếu không khai thác những tài nguyên sống dựa vào san hô như tôm cá và rong mơ thì người khác sẽ lấy hết và họ không còn gì nếu đến sau.

"Ngày 10/5 âm lịch mới là mùa rong mơ nhưng cuối tháng tư đã có người lấy. Họ vớt sớm nên mình phải khai thác theo," ông Huỳnh Nhật Thọ, ngư dân 59 tuổi, cho biết: "Khai thác như thế này là ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Lượng rong mơ cũng giảm so với những năm trước. Năm ngoái, có 30-40 thuyền vớt rong mơ. Năm nay, có hơn 10 chiếc." Mùa khai thác kéo dài 6-7 tháng và thông thường, vợ chồng ông và con trai út kiếm được khoảng 40-50 triệu đồng/mùa.

Mặc dù, ngày 10/5 âm lịch mới bắt đầu mùa khai thác rong mơ. Tuy nhiên, cuối tháng 4, một số hộ dân đã khai thác

Nỗi sợ đó cũng có ở những người đánh bắt cá. Để bắt nhanh và bắt nhiều cá, một số ngư dân dùng điện và thuốc nổ. Những hành động thiếu ý thức cũng làm biến dạng các rạn san hô. Bên cạnh đó, dân địa phương cũng nhận định nước thải từ Khu Công nghiệp Bắc Chu Lai cũng làm suy kiệt "khu rừng của biển".

"Sự phát triển của san hô không còn như trước. Giờ mất đi khoảng 70% so với trước," ông Trần Minh Tập, thôn trưởng thôn Thuận An, cho biết. "Chỉ có bảo tồn và tạo công việc khác cho người dân mới giữa được san hô". Sự nghèo và thu hẹp diện tích của quần thể sinh vật đặc biệt này cũng dẫn tới sự biến mất của nhiều loài thủy hải sản như tôm hùm.

Mong muốn của ông Tập cũng phản ánh nguyện vọng của ngư dân địa phương. Họ tin cá sẽ nhiều hơn, rong mơ sẽ nhiều hơn trong vùng bảo tồn nghiêm ngặt. "Tôi muốn lập lại khu bảo tồn và tôi có thể nhận khoản hỗ trợ nhỏ đã giữ san hô," chị Phạm Thị Vang, 40 tuổi, tâm sự: "Khi có khu bảo tồn, cá tôm và rong mơ sẽ sinh sôi trở lại".

Xem video clip về sự suy giảm của hệ sinh thái rạn san hô ở xã đảo Tam Hải

Hơn 10 năm về trước, ông Tập và chị Vang cùng hàng trăm ngư dân đã nhiệt tình tham gia các tổ bảo tồn cộng đồng trực thuộc Ban quản lý khu bảo tồn rạn san hô Tam Hải, trong khuôn khổ dự án “Bảo tồn và sử dụng bền vững hệ sinh thái rạn san hô, góp phần bảo vệ môi trường biển và phát triển du lịch sinh thái cộng đồng tại Tam Hải” do Chương trình tài trợ nhỏ của Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF SGP) tài trợ. Dự án kéo dài ba năm (2009-2011). Mỗi thành viên trong tổ nhận được khoản hỗ trợ 500.000 đồng/tháng để thực hiện nhiệm vụ

"Dự án đã thành lập được một khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô cấp cộng đồng với tổng diện tích 1.700 ha trong đó vùng lõi rộng 13,12 ha; vùng khai thác hợp lý 1.537 ha và vùng phát triển cộng đồng rộng 54,5 ha, vùng phát triển du lịch rộng 50 ha," TS. Chu Mạnh Trinh, chuyên gia tư vấn của dự án, nhớ lại. "Đồng thời đã xây dựng được quy chế hoạt động của khu bảo vệ hệ sinh thái rạn san hô nhằm bảo vệ được các chủng loài mục tiêu như san hô, cỏ biển, rong biển".

TS. Chu Mạnh Trinh (đứng) trò chuyện với dân địa phương về thực trạng rạn san hô ở Tam Hải

Người dân cùng chính quyền địa phương xây dựng tua du lịch cộng đồng với tua ngắm san hô ở Hòn Mang, Hòn Dứa và ở trọ cùng dân. "Rạn san hô phát triển tốt, có nhiều chủng loại," ông Nguyễn Tấn Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Tam Hải, ghi nhận sự hồi phục của rạn san hô trong thời gian diễn ra dự án.

Bảo tồn san hô và sinh kế thay thế

Khi hết chương trình, chính quyền xã Tam Hải đã không vượt qua thách thức lớn nhất đối với sự bền vững của bảo tồn dựa vào du lịch cộng đồng khi "lực bất tòng tâm" tìm kinh phí đảm bảo trợ cấp cho tổ bảo vệ để duy trì mô hình như ở xã Cẩm Thanh. Thứ nhất, ngân sách xã hoàn toàn phụ thuộc vào Trung ương. Thứ hai, do ở cách xa Hội An hơn 100km và không ở gần điểm tham quan nổi tiếng cả nước nên lượng khách đến đây èo uột, khoảng 500-700 khách/tháng. Khi người dân không có khoản thu bù đắp cho sinh hoạt hàng ngày, họ lại quay về khai thác như xưa.

"Sau khi dự án kết thúc năm 2011, chúng tôi nhiều lần đề xuất huyện cấp kinh phí duy trì tổ bảo tồn san hô nhưng không có phản hồi. Do điều kiện kinh phí và lượng du khác không ổn định, nguồn thu duy trì tổ không có nên tổ không còn hoạt động," ông Hùng cho biết.

Các thuyền khai thác tự do đi lại ngay trong khu vực từng được qui hoạch là vùng bảo tồn nghiêm ngặt sau khi các tổ bảo tồn dừng hoạt động

Việc chưa mặn mà với đề xuất còn do sự khác biệt trong định hướng phát triển kinh tế của tỉnh Quảng Nam. Vào thời điểm đó, Tam Hải được quy hoạch là một khu du lịch đặc biệt nằm trong khu phi mậu dịch của Khu Kinh tế mở Chu Lai. Khi các hoạt động phát triển kinh tế, việc bảo tồn đa dạng sinh học biển và du lịch cộng đồng chưa được làm rõ trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. "Thời đó, Tam Hải được định hướng phát triển đánh bắt thủy hải sản và chính quyền địa phương chưa có quyết sách cụ thể," TS. Chu Mạnh Trinh lý giải nguyên nhân khiến mô hình bảo tồn và phát triển du lịch cộng đồng ở Tam Hải chưa đạt kết quả như ở xã Cẩm Thanh.

Khi thiếu các chính sách định hướng, các thành viên trong tổ không còn hỗ tài chính để làm việc cộng đồng, người dân tự do khai thác tài nguyên biển, kể cả trong vùng lõi được phân khu trước đó. Do lo ngại sự suy giảm của rạn san hô, chính quyền địa phương đã ra lệnh cấm đưa du khách ngắm san hô. "Chúng tôi không cho xuồng máy đi ra xem san hô vì muốn bảo tồn để phát triển du lịch," ông Nguyễn Tấn Hùng, Phó chủ tịch UBND xã Tam Hải, cho biết: "Vì việc đi lại sẽ phá hỏng rạn san hô".

 Ông Nguyễn Tấn Hùng, Phó chủ tịch UBND xã Tam Hải

Trong năm năm trở lại đây, có những dấu hiệu cho thấy sự thay đổi trong định hướng phát triển kinh tế - xã hội ở xã Tam Hải. Trong “Đề án phát triển du lịch giai đoạn 2015 - 2020, tầm nhìn 2030” của huyện Núi Thành, du lịch được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn. Các sản phẩm du lịch như "Một ngày trải nghiệm xã đảo Tam Hải" hướng đến bảo vệ môi trường sinh thái. Ngày 20/9/2017, UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng danh thắng “Ghềnh đá Bàn Than - Hòn Mang - Hòn Dứa” tại xã Tam Hải đạt mức cấp tỉnh và có kế hoạch đưa khu vực này thành Công viên Địa chất Quốc gia.

Hơn 27 ha rừng ngập mặn mới trồng của xã Tam Hải đang phát triển tốt.

Đồng thời, cạnh thôn Thuận An, chính quyền địa phương cũng đẩy mạnh phát triển rừng ngập mặn, gia tăng không gian cho các loài thủy hải sản sinh sản. Theo UBND xã Tam Hải, trong vài năm trở lại đây, xã có thêm 27ha rừng ngập mặn. Lượng tôm, cua đã tăng và chim cũng về làm tổ.

TS. Chu Mạnh Trinh nhận định đây là những bước chuyển tích cực và tư vấn việc phát triển nên theo hướng khôi phục mô hình du lịch cộng đồng. "Ngay cả khi người dân muốn công ty đứng ra phát triển du lịch, họ không nhận thức được hệ quả khi thành người làm thuê." chuyên gia bảo tồn biển và phát triển du lịch sinh thái cho biết: "Người dân có kinh nghiệm và bản sắc văn hóa. Họ chính là linh hồn của du lịch cộng đồng. Các công ty chỉ nên đóng vai trò đối tác như họ từng làm ở xã Cẩm Thanh".

Thúy Bình

Từ khóa: du lịch cộng đồngxã Tam HảiNúi Thànhrạn san hô