Văn hóa / Thể thao Nghệ thuật Nhân vật Đời sống văn hóa
Đền Và - điểm nhấn về du lịch của vùng văn hóa xứ Đoài.
14/03/2019 09:46
(HanoiTV) - Cách thị xã Sơn Tây 2km, Đền Và thờ Thần núi Tản viên Sơn Thánh, là ngôi đền thờ vị thần Tứ Bất Tử trong truyền thuyết của Việt Nam, đó là Đệ Nhất Phúc Thần Tản Viên, vị tổ của bách thần, còn gọi là Nam Thiên Thần Tổ.

Toạ lạc trên đồi Và thuộc thôn Vân Gia, phường Trung Hưng, Thị xã Sơn Tây, Thành phố Hà Nội, đền Và là một địa điểm tín ngưỡng linh thiêng .

Đền Và còn gọi là Đông Cung trong hệ thống tứ cung của xứ Đoài (Bắc Cung thuộc xã Tam Hồng, huyện Vĩnh Lạc, Vĩnh Phúc; Nam Cung thuộc xã Tản Lĩnh, Tây Cung thuộc xã Minh Quang, huyện Ba Vì, Hà Nội). Theo các cụ cao niên trong làng kể lại: “Đền Và đuợc xây dựng trên một khu rừng gỗ Lim rộng 5,7 hecta. Hiện nay còn lại 247 cây lim cổ thụ. Ngôi đền tọa lạc trên một khu đất hình con rùa. Từ thế kỷ thứ 16 – 17 chỉ là ngôi đền đuợc dựng bằng tranh tre, nứa lá. Đến thế kỷ thứ 18 thì được xây dựng như bây giờ. Từ thế kỷ thứ 18 là bắt đầu được hoàn thiện”.

Đền có diện tích 2.000m2, nằm trong khuôn viên 8.000m2, được xây dựng theo kiểu nội công ngoại quốc, mang đậm bản sắc kiến trúc phương đông. Quần thể đền Và gồm các công trình như: Nghi Môn, lầu Cô Chín, sân Long hoá, Gác Chuông, Gác Trống, Tả - Hữu mạc, Tiền Tế, Thượng Điện, Hậu Cung, Nhà kho, Nhà kiệu. Các hạng mục công trình được sử dụng các loại vật liệu quý như gỗ lim, gạch đá ong, gạch Bát Tràng, ngói mũi ri. Nhiều linh vật quý được trang trí như: bộ tứ linh (long- ly - quy - phượng), tứ quý (tùng - cúc - trúc -mai), hoa sen, hoa lan; các bức trạm bong, trạm nổi cách điệu, thể hiện bàn tay khéo léo, sức sáng tạo của những người thợ, lòng thành kính của muôn triệu người Việt với các bậc Thánh nhân tiên tổ.

Theo tấm văn bia dựng vào năm Tự Đức thứ 36 (1883) tại đền thì đền Và đã có từ thời Việt Nam đang thuộc ách đô hộ của nhà Đường. Lúc ấy đền là khu thờ nhỏ nhưng rất linh ứng.

Năm 1831 (Minh Mạng thứ 12), tỉnh lỵ Sơn Tây được thành lập, tập trung nhiều quan chức, thương gia, chỉ cách đền Và 2km. Để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, những người này cùng với dân quanh vùng đã hưng công để xây dựng thêm nhà tiền tế 5 gian. Cho đến nay, nhà tiền tế đã trải qua 3 lần tu sửa lớn: tu tạo năm 1829 (Minh Mạng thứ 10), đại tạo năm 1902 (Thành Thái thứ 14) và lại tu tạo năm 1932 (Bảo Đại thứ 7). Theo thuyết phong thủy, khu đồi có hình dáng con rùa đang bơi về phía mặt trời mọc. Khuôn viên của đền rộng khoảng 2.000m², được bao quanh bằng tường đá ong cao hơn 2m, danh thắng được du khách trong nước và nước ngoài biết tới.

Đền Và xây theo hướng Bắc - Nam, cửa đền có tam quan rộng, mái lợp ngói cổ, trên đỉnh đắp nổi hình lưỡng long triều nguyệt. Nghi môn - cổng chính của đền, hướng về núi Tản Viên (ở huyện Ba Vì) gồm ba gian dựng trên nền cao.

Đền Và là một trong những trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh. Lễ hội chính là hội xuân được tổ chức vào rằm tháng Giêng với nghi lễ trung tâm là rước long ngai bài vị "Tam vị Đức Thánh Tản" từ Đền Và qua sông Hồng sang tả ngạn đến Đền Dội ở làng Di Bình, xã Vĩnh Ninh, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc, sau đó quay trở lại Đền Và.

Nghi lễ rước long ngai và bài vị tam vị Đức Thánh Tản tại lễ hội đền Và. Cứ ba năm lại mở hội lớn một lần vào các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu.

Một điều đặc biệt là tục lệ xưa ở đền Và qui định cơm ăn, cỗ cúng ở đây không được dùng muối, mà phải ăn nhạt. Khi xơi cơm xong, quan viên uống nước ăn trầu (lá trầu, cau, vỏ) nhưng không được dùng vôi. Vì thế, dân gian có câu: "Hội đền Và trầu không vôi, xôi không muối".

Gác trống tại Đền Và.
Gác chuông đền Và với lối kiến trúc chồng diêm tám mái, mặt hướng vào sân đền, được trang trí theo chủ đề ngũ phúc với hình tượng năm con dơi xoè cánh ôm lấy khuôn cửa sổ tròn
Ban thờ Cô Chín Thượng Ngàn, tương truyền cô Chín là người cai quản non ngàn thăm thẳm.
Quần thể đền Và ẩn mình dưới tán rừng lim xum xuê xanh mát..Bức tường đá ong rêu phong chạy quây quanh quần thể đền Và. được xây hai lớp theo cách thức thượng thu hạ thách, chính giữa lèn đất. Trong dân gian có lưu truyền rằng, đá ong xây tường được lấy ở đồi Vông, thôn Vân Gia, còn gọi là "xóm Rắn".
Di tích lịch sử văn hoá đền Và đã được Nhà nước xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hóa cấp quốc gia vào năm 1964.

Đền Và là một trong số không nhiều di tích lịch sử của Hà Nội lưu giữ được nguyên trạng cảnh quan, kiến trúc cùng những giá trị nghệ thuật đặc sắc của lịch sử văn hóa Việt Nam. Trong đền Và có rất nhiều văn bia là câu đối, hoành phi… Đặc biệt trong Cấm cung có 4 chữ “Thuợng Đẳng Tối Linh” nghĩa là Tản viên Sơn Thánh đuợc thờ phụng ở đây và đứng đầu trong Tứ bất tử. Bên ngoài điện tế thì có câu “Nam Thiên Thánh Tổ” nghĩa là Trời Nam chỉ có một ngôi đền như thế này.

Đền Và cùng với Thành cổ Sơn Tây, quần thể di tích Làng cổ ở Đường Lâm đã trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước khi về thăm vùng đất Sơn Tây – trung tâm của xứ Đoài xưa nói riêng và một nét văn hóa đặc sắc của Thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến nói chung.

Tuyết Mai

Từ khóa: