Tổng đài: 0243 8356 700 | Email: hanoitv.online@gmail.com

Kỳ 1: Cơn khát Thái có thể hút cạn nước Cửu Long
18/08/2016 15:57
(HanoiTV) - Thái Lan đang cân nhắc thực hiện hàng trăm dự án chuyển nước từ sông Mêkông để giải quyết nỗi lo hạn hán. Nếu dự án này thành hiện thực, nguy cơ thiếu nước của đồng bằng sông Cửu Long có thể tăng nhanh, trong những năm tới. 

 
Mô hình cửa kiểm soát chuyển nước từ sông Mekong vào Thái Lan. Nguồn: PGS- TS Lê Anh Tuấn

Kong – Loei – Chi – Mun và 990 dự án tưới nước

Cách đây gần một thập kỷ, năm 2008, Cục Tưới Hoàng gia Thái Lan (RID) đã xây dựng nhiều dự án chuyển nước từ sông Mekong vào các dòng sông nhánh để giữ nước cho mùa khô, theo Mekong Eye, trang web cung cấp thông tin về các hoạt động liên quan đến Mekong - dòng sông huyết mạch của nhiều nước Đông Nam Á và Trung Quốc. 

Sau chuyến đi khảo sát gần hai tuần tại Campuchia và một số tỉnh đông bắc Thái Lan (5-14/5/2016), chuyên gia quản lý lưu vực sông Nguyễn Nhân Quảng cho biết Thái Lan có 6.388 công trình, chiếm số lượng công trình tưới tiêu nhiều nhất trong bốn nước hạ lưu sông Mekong (Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam). Tổng diện tích nông nghiệp có tưới chỉ đứng sau Việt Nam. Các công trình tưới này chủ yếu nằm dọc hành lang các sông và cánh đồng ngập lũ vùng đông bắc, quanh các hồ chứa dung tích lớn và các đập dâng nhỏ.

Trên sông Mekong, năm 2016, mùa mưa chiếm 80% lượng nước và mùa khô chỉ còn 20%. Do đó, lượng nước trữ thấp ở mức lịch sử khi chỉ trữ từ 10-50% mức trung bình. Năm 2015 và 2016 là năm nóng nhất từ trước đến nay, theo Tiến sĩ John Ward và Tiến sĩ Alex Smajgl, Viện Tương lai Khu vực Mekong.

Theo nghiên cứu của Trung tâm Con người và Thiện nhiên, nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới đã khởi động việc bơm nước tại các tỉnh Nong Khai và Loei, từ đầu năm nay. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các trạm bơm nhỏ trong các kế hoạch chuyển nước quy mô lớn hơn rất nhiều dự kiến được triển khai trong thời gian tới. 

Dự kiến Thái Lan sẽ có thêm 990 dự án tưới ở vùng đông bắc, chủ yếu chuyển nước từ Mekong, theo ông Nguyễn Nhân Quảng. Nổi bật nhất là dự án Kong – Loei – Chi – Mun trị giá 75 tỉ USD. 

Kong – Loei – Chi – Mun được ghép từ tên của bốn dòng sông: (Me)Kong, Loei, Chi và Mun đi qua vùng đông bắc Thái Lan. Trong đó, Mun là một nhánh của sông Chi. Chi và Loei là sông nhánh của Mêkông.

 
 

Hiện nay, khu vực có diện tích khoảng 169.000km2 chủ yếu trồng lúa và việc tưới nước nhờ trời. Hệ thống tưới tiêu chỉ chiếm dưới 11%, còn lại phụ thuộc vào mưa và nước mặt tự nhiên. Thu nhập bình quân thấp hơn cả nước. Vì vậy, nhiều chính trị gia coi việc phát triển vùng đông bắc như điểm mạnh trong chương trình tranh cử của mình. 

Trong các Kế hoạch Phát triển kinh tế - xã hội quốc gia Thái Lan lần thứ X (2005-2010) và XI (2011-2016), tầm nhìn đến năm 2027, vùng đông bắc được quy hoạch phát triển sản xuất và chế biến lương thực, thực phẩm, nhiên liệu sinh học và phát triển du lịch. Do đó, Thái Lan dự kiến xây mới và cải tạo hệ thống tưới tiêu, dẫn nước, chuyển nước trên quy mô lớn. Dự án Kong – Loei – Chi – Mun được coi là điểm nhấn quan trọng thực hiện mục tiêu trên.

"Dự án nhằm chuyển nước phục vụ nhu cầu trong nước thông qua việc nạo vét sông Loei sâu thêm 5m và mở rộng cửa sông Loei thêm 250m chiều rộng", Tiến sĩ Lê Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu biến đổi khí hậu - Đại học Cần Thơ cho biết. Sông Loei cách ngã ba sông Mekong khoảng 2,3km.

"Dự kiến, khoảng 24 kênh dẫn nước sẽ được xây dựng ở đáy sông Loei. Như vậy, có thêm nước từ sông Mekong chảy vào sông Loei, sau đó đến sông Chi và sông Mun. Mục đích của dự án nhằm tưới nước cho 113 quận huyện của 17 tỉnh đông bắc vào mùa khô."

Nếu chương trình tưới tiêu khổng lồ này thành hiện thực, diện tích tưới tiêu ở vùng đông bắc sẽ tăng mạnh. Tiến sĩ Lê Anh Tuấn dự báo nước có thể đủ tưới 1,8 triệu ha vào mùa mưa và 900.000 ha vào mùa khô.

 
Sông Loei nằm cách ngã ba sông Mekong khoảng 2,3km. 

Theo tài liệu nghiên cứu khả thi của RID, dự án được chia làm 9 giai đoạn, trong đó giai đoạn 1 nghiên cứu đánh giá tác động từ tháng 10/2015 tới tháng 12/2016. Kết quả nghiên cứu này sẽ là cơ sở để chính phủ Thái quyết định triển khai hay không.

Gần 1 triệu ha đất nông nghiệp có thể "chết khát" 

Việt Nam nằm ở cuối nguồn và chỉ có 11% tổng lượng nước toàn lưu vực, do đó, lượng nước thấp hơn nhiều so với các quốc gia khác (trừ Myanmar). Vào mùa khô, lượng nước trên Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) còn giảm hơn nhiều.

"Chuyển nước nghĩa là mất đi, dùng nước cho tưới tiêu nghĩa là có tiêu hao", ông Nguyễn Hồng Toàn, Chuyên gia Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam cho biết tại toạ đàm "Rủi ro tiềm ẩn từ các dự án chuyển nước sông Mê Kông tới ĐBSCL", do PanNature tổ chức vào tháng 7. Tuy nhiên, ông Toàn tiết lộ Thái Lan chắc chắn phải phát triển hệ thống tưới vì vùng nông nghiệp Đông Bắc 16 triệu ha và vùng Cha Phraya rộng lớn 170.000km2 đều chưa có mạng lưới tưới tiêu.

ĐBSCL cung cấp trên 53% sản lượng lương thực thực phẩm của quốc gia, 80% sản lượng cá và 75% hoa quả phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu, theo PGS - TS Lê Anh Tuấn. 

Do đó, các dự án chuyển nước từ sông Mekong tác động trực tiếp đến nguồn nước của Việt Nam. Hiện nay, tốc độ dòng chảy trên sông Mekong vào mùa khô là 2.500m3/s. Dự kiến, dự án Kong – Loei – Chi – Mun sẽ chuyển nước với tốc độ 1.200m3/s, dự án tưới phía bắc Vientiane của Lào là 240m3/s và dự án tưới VAICO của Campuchia là 500m3/s. "Như vậy, Việt Nam còn bao nhiêu m3/s?" PGS - TS Lê Anh Tuấn đặt câu hỏi.

Đến nay, các chuyên gia vẫn chưa tìm ra câu trả lời cuối cùng. 

Theo kịch bản thiệt hại năng nhất nếu phương án kết hợp thủy điện và chuyển nước (cả trong và ngoài lưu vực) của Uỷ ban sông Mekong Vietnam, Việt Nam có thể mất 120-140m3/s. Nước về Châu Đốc sẽ giảm từ 100 – 300m3/s. "Như vậy rủi ro rất lớn", ông Toàn cảnh báo. "Chuyển nước sông Mê Kông chắc chắn sẽ xảy ra do Thái Lan, Lào và Campuchia đang phát triển mạnh nông nghiệp".

 
Khi dự án Kong - Loei - Chi - Mun triển khai, sông Loei dự kiến được đào sâu thêm 5m và mở rộng cửa sông thêm 250m chiều rộng.

Chia sẻ nhận định của chuyên gia Nguyễn Hồng Toàn, bà Đặng Thị Hà Giang, chuyên gia Viện Nước, Tưới tiêu và Môi trường cho biết: "Xung đột sử dụng tài nguyên nước là khó tránh. Nếu không giải quyết tốt sẽ khó tránh khỏi thiệt hại lớn cho hạ lưu. Rủi ro với ĐBSCL tiềm ẩn lớn, vì nằm trọn trong hạ du".

Hiện nay, gần một triệu ha đất nông nghiệp của nước ta (chiếm 48% tổng diện tích) sử dụng nước tưới từ hạ lưu sông Mekong. Mặc dù, nước ta có tính đến phương án đối phó nhưng khả năng khó có thể tìm thấy giải pháp hiệu quả. "Việc mở rộng diện tích tưới ở đồng bằng sông Cửu Long hạn chế do quỹ đất và các yếu tố khác (xâm nhập mặn, đất phèn, ....)", chuyên gia Nguyễn Nhân Quảng cho biết.

Mặc dù, nông nghiệp Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các dự án tưới tiêu của Thái Lan nhưng nước ta khó có thể tác động đến việc thay đổi các dự án. "Việc giám sát Thái Lan “nói một đằng làm một nẻo” là rất khó", ông Đào Trọng Tứ, nguyên Phó Tổng thư ký Ủy ban sông Mê Kông Việt Nam,

cho biết. 

Thuý Bình

Ngoài 990 dự án chuyển nước của Thái Lan, Campuchia còn có dự án Vaico chuyển nước lũ sông Mê Kông chảy tràn qua bờ tả và qua sông Samdei (một nhánh của sông Mê Kông) vào trữ tại hồ Krapik (dung tích trữ khoảng từ 800 – 100 triệu m3), sau đó dẫn nước (tưới tự chảy) cho các vùng trồng lúa ở phía hạ lưu thuộc các tỉnh Kampong Cham, Prey Veng và Svey Rieng với tổng diện tích tưới 108.300 ha trong mùa mưa và 27.100 ha trong mùa khô.

 

Từ khóa: Thái LanKong – Loei – Chi – Muntưới nướchanoitvdai truyen hinh ha noiđài truyền hình hà nộidai truyen hinhdai phat thanhphat thanhtruyen hinhhanoitelevisionradiophát thanhtruyền hìnhhà nộitvHanoi television