Tổng đài: 0243 8356 700 | Email: hanoitv.online@gmail.com

Kỳ 2: Phát triển điện gió - Khó chưa ló khôn
27/11/2016 08:12
(HanoiTV) - Sự thiếu vắng các chính sách cụ thể và minh bạch làm khó việc phát triển điện gió tại Việt Nam. Hiện nay, Nhà nước đang tháo gỡ khó khăn.
Hiện nay, Việt Nam có 4 nhà máy điện gió phát lưới điện quốc gia. Nguồn: devi-renewable.com.

Tuy nước ta có các nguồn năng lượng tái tạo (NLTT) dồi dào cũng như nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển, nhưng nhà đầu tư mới coi Việt Nam là thị trường đầy tiềm năng và chưa mặn mà khai phá. “Việc phát triển chưa mạnh mẽ do giá năng lượng (NL) hóa thạch vẫn thấp và đang theo lộ trình tiếp cận”, ông Lê Tuấn Phong, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Năng lượng, Bộ Công thương cho biết: “Đầu tư cho NLTT đang giảm dần”.

Sự giảm dần có thể nhìn thấy rõ ở điện gió. Theo Bộ Công Thương, cả nước hiện có gần 50 dự án điện gió đăng ký, tuy nhiên chỉ có khoảng 10% trong số đó được triển khai. Đến nay, mới có 4 dự án đang phát điện thương mại. Trong đó, 3 nhà máy ở Bình Thuận (Tuy Phong có công suất 30MW, Phú Quý - 6MW và Phú Lạc - 20MW) và 1 ở Bạc Liêu (BL) với công suất 99,2MW.

Tâm lý chờ giá thắng thế

Việc giảm này do khác biệt trong cách tính giá của Nhà nước và nhà đầu tư. Doanh nghiệp muốn Chính phủ (CP) đưa ra mức giá hấp dẫn cho mình. Trong khi đó, nhà nước yêu cầu nhà đầu tư thực hiện dự án và sau đó, mới điều chỉnh giá theo thực tế. Đơn cử, Nhà nước đề xuất mua điện gió với 7,8 US cent/1kWh (1 US cent =226,8 đồng). Song Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) cho rằng mức giá hấp dẫn phải là 9,8 US cent/kWh (cao hơn giá đề xuất gần 26%) trên đất liền và 11,2 cent/kWh (cao hơn gần 44%) trên biển.

Duy nhất Nhà máy điện gió Bạc Liêu bán điện với giá 9,8 US cent/kWh. Ba nhà máy Tuy Phong, Phú Quý và Phú Lạc bán giá 7,8 US cent/kWh. “Giá 9,8 US cent/kWh không nằm trong bất kỳ văn bản pháp lý nào.” TS. Quốc Khánh nhận định: “Ở góc độ nào đó, đây là lợi ích rất đặc thù dành cho dự án đặc thù. Liệu dự án khác có thể làm với giá đó không luôn là dấu chấm hỏi?”

 

Ngoài ra, việc tăng dần giá bán điện của Nhà máy điện gió Bạc Liêu thể hiện cơ chế xin cho và thiếu minh bạch trong giá cả, dẫn đến bất lợi cho Nhà nước, theo ông Phan Duy Tuyên - Chủ tịch Liên hiệp các Hội KH&KT Bạc Liêu. “Khi còn cơ chế xin cho, Chính phủ không nắm được giá thực chất, từ đó, không đưa ra giá có lợi cho nhà đầu tư và đất nước,” ông Tuyên cho biết.

Dự án Nhà máy điện gió Bạc Liêu xây dựng ban đầu với giá 7,8 US cent/1kWh (năm 2012). Sau đó, Chính phủ chấp thuận mua toàn bộ điện với giá ưu đãi 9,8 US cent/kWh (năm 2014) vì các turbin gió trên biển, đẩy giá thành lên cao hơn so với đất liền. Tuy nhiên, chủ đầu tư đã kiến nghị tăng giá lên 11,8 US cent/kWh để có lãi. UBND tỉnh Bạc Liêu đã ghi nhận đây là một trong những khó khăn chính của dự án. “Suất đầu tư tính trên mỗi MW phát điện là lớn, làm cho giá thành sản xuất cao nên rất khó cạnh tranh với các loại hình năng lượng khác nếu không có chính sách hỗ trợ, ưu đãi của chính phủ”, ông Nguyễn Tấn Khương, Chánh Văn phòng UBND tỉnh Bạc Liêu cho biết.

Vì vậy, Sở Công thương tỉnh Bình Thuận, Ninh Thuận và Bạc Liêu cho biết, các dự án đang triển khai đều chậm tiến độ. Việc có thêm dự án mới không dễ khi ít nhà đầu tư đến khảo sát mà quay trở lại. "Tỉnh Bạc Liêu từng có nhiều dự án điện gió từ các nhà đầu tư Ấn Độ, Hàn Quốc, ..... Đến nay, chưa ai quay lại", ông Trần Danh Tuyên, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Bạc Liêu cho biết.

“Vấn đề cốt lõi là sự hỗ trợ ban đầu của chính phủ trong việc đưa ra cơ chế và giá đủ hấp dẫn cho các nhà đầu tư”, TS. Nguyễn Quốc Khánh bình luận: “Đây cũng là vấn đề bức xúc mà chủ đầu tư nêu ra trong các hội thảo với Bộ Công Thương và các cơ quan quản lý khác.Tâm lý chung hiện nay là trông chờ xem như thế nào”. Nếu rào cản giá không được rỡ bỏ, khó đạt được các mục tiêu điện gió vào năm 2020 (2,5 tỷ kWh), năm 2030 (16 tỷ kWh) và năm 2050 (53 tỷ kWh) của chiến lược mới nhất.

Ngoài chi phí xây dựng nhà máy điện gió, chủ đầu tư cũng lo xây các đường truyền tải nối lưới điện quốc gia.

Ai là người trả giá cao - EVN hay người mua điện? 

Chuyên gia NLTT Nguyễn Đức Cường cho rằng mấu chốt giải quyết vấn đề giá là "Ai là người trả giá cao - EVN hay người mua điện?"

"Chúng tôi đang nghiên cứu thành lập Quỹ Phát triển NLTT. Dự kiến Quỹ sẽ do các ngân hàng, đặc biệt là Ngân hàng Tái thiết Đức quản lý," ông Phạm Trọng Thực, Vụ trưởng Vụ NLTT, Bộ Công Thương cho biết. "Dự kiến, sẽ có Luật NLTT vào năm 2026".

Chính phủ đã ghi nhận bức xúc trên và đang xem xét điều chỉnh giá. Ngày 11/10, tại buổi họp bàn về cơ chế khuyến khích phát triển các dự án điện gió, điện mặt trời tại VN, Thứ trưởng Bộ Công Thương Hoàng Quốc Vượng cho rằng giá điện gió và điện mặt trời áp dụng từ năm 2013 hiện không đáp ứng được thực tế do giá đầu vào đã thay đổi. Thứ trưởng Hoàng Quốc Vượng đề nghị Tổng cục Năng lượng đưa ra 3 phương án về giá điện gió, điện mặt trời; phân tích và đánh giá hiệu quả, từ đó lựa chọn phương án phù hợp nhất để báo cáo Thủ tướng vào giữa tháng 10/2016. Đến nay, chưa có thông tin thêm.

Châu Âu từng ban hành chính sách khuyến khích năng lượng mặt trời. Vì vậy,  loại năng lượng này phát triển rất mạnh vào năm 2010-2012.

 

Tuy nhiên, sự phát triển ồ ạt trên khiến tiền tài trợ quá lớn so với ngân sách và sau đó, chính sách trên đã chấm dứt, theo TS Nguyễn Trịnh Hoàng Anh.

Theo TS. Nguyễn Trịnh Hoàng Anh, Đại học Việt Pháp, việc đưa ra mức hấp dẫn rất khó. "Nếu giá cao hơn thực tế, các dự án ồ ạt thì nhà nước bù lỗ; giá thấp thì không kêu gọi được.Từ 7,8 US cent/kWh đến 11,2 US cent/kWh mà nhiều dự án kỳ vọng là một dải số rộng, khó có thể dễ dàng quyết định", TS. Hoàng Anh cho biết: "Để có con số đúng phải có sự phối hợp giữa lý thuyết và thực hành, cụ thể là giữa các nhà làm chính sách, nhà nghiên cứu, các chuyên gia và những người làm thực tế ở các nước khác. Nếu làm tích cực thì nhanh hơn. Tuy nhiên, kỳ vọng là nhanh và có luôn là không thể có".

Hiện nay, Việt Nam đang xác định nguồn tài chính bù đắp khoản chênh lệch giữa giá điện gió (7,8 US cent/kWh) và giá điện thương mại (khoảng 7,58 US cent/kWh), trong bối cảnh nợ công cao.

Dự án Nhà máy điện gió Bạc Liêu tạo thêm việc làm cho lao động phổ thông của tỉnh và nâng cấp hệ thống giao thông xã Vĩnh Trạch Đông, thành phố BL.
Chuyên gia Nguyễn Đức Cường dự báo việc gỡ bỏ rào cản giá sẽ thực hiện sau khi hoàn tất chuyển giao quyền lực giữa hai nhiệm kỳ. 

 

"Năm 2016, quyết tâm đã có nhưng nguồn lực còn hạn chế và nhiều công việc chi phối như sắp xếp lại bộ máy hoạt động của nhiệm kỳ 2016-2020", ông Cường cho biết: "Tuy Bộ Công Thương xem xét các cơ chế hỗ trợ nhưng nhiều việc cũng bị ảnh hưởng. Có thể đến cuối 2016 hoặc 2017, rào cản về giá mới được xử lý."

Năm 2011, Chính phủ ban hành quyết định số 37/QĐ-TTg về cơ chế hỗ trợ phát triển các dự án điện gió tại VN. Theo đó, mức giá mua điện đối với các dự án điện gió nối lưới là 7,8 US cent/kWh trong đó Tập đoàn điện lực VN (EVN) trả 6,8 US cent/kWh, nhà nước hỗ trợ EVN 1 US cent/kWh được lấy từ Quĩ Bảo vệ Môi trường VN. Tại thời điểm ban hành quyết định này, nhà đầu tư có thể thu thêm khoảng 0,8 US cent/kWh từ bán tín chỉ giảm phát thải theo Cơ chế Phát triển sạch (CDM). Như vậy, giá điện có thế là 8,6 US cent/kWh. "Họ có thể làm được giá này ở vùng gió tốt. Bây giờ, công ước Kyoto không còn hiệu lực, không còn CDM, họ không thể làm với giá 7.8 US cent/kWh", TS. Khánh cho biết.

Khoản chênh lệch đang được kỳ vọng chuyển sang cho công ty mua điện bằng cách tính vào giá thành sản xuất điện. "Ví dụ, để sản xuất 800 MW điện gió, chúng ta cần bao nhiêu tiền? Số tiền này chia đều cho lượng điện bán ra. Như vậy, mỗi kWh điện bán ra chỉ thêm vài đồng", cố vấn của Green ID chia sẻ: "Cách làm này bền vững và hiệu quả khi EVN minh bạch giá điện".

Tuy nhiên, đơn vị độc quyền mua điện này luôn bị chỉ trích vì chưa công khai cơ cấu giá điện. Khả năng thanh toán cũng bị nghi ngờ khi EVN liên tục báo lỗ. Theo báo cáo tài chính hợp nhất nửa đầu năm 2016, lợi nhuận sau thuế của EVN là âm 717 tỉ đồng, công ty mẹ lỗ 930 tỉ đồng. "Đó là rủi ro. Điều gì sẽ xảy ra nếu EVN không có khả năng chi trả mua điện đối với các chủ đầu tư?", TS. Khánh đặt câu hỏi.

Xem video giới thiệu ý kiến của chuyên gia NLTT Nguyễn Đức Cường về 5 rào cản đối với phát triển NLTT: 

Khác biệt của những con số

TS. Nguyễn Quốc Khánh chỉ ra khác biệt về con số mục tiêu phát triển điện sinh khối (biomass), điện mặt trời (solar) và điện gió (wind) vào năm 2020 và 2030 của hai văn bản ban hành cách nhau chưa đầy 4 tháng - Quy hoạch điện VII hiệu chỉnh (ban hành 18/3/2016) và Chiến lược phát triển NLTT đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (25/11/2015).

Bảng so sánh khác biệt giữa mục tiêu điện gió, điện mặt trời và điện sinh khối vào năm 2020 và 2030 của Chiến lược phát triển NLTT đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (REDS) và Quy hoạch điện VII hiệu chỉnh (PDP7rev). Nguồn: TS. Nguyễn Quốc Khánh.

Quy hoạch và chiến lược trên "không góp phần giải quyết khó khăn trực tiếp cho chủ đầu tư", TS. Khánh bình luận: "Ở chừng mực nào đó, còn gây khó hiểu hơn về cơ chế chính sách vì mỗi văn bản đều do Thủ tướng ký nhưng đưa ra mục tiêu khác nhau".

Bên cạnh đó, VN chưa có nghiên cứu đánh giá tiềm năng gió đầy đủ và chính xác do thiếu số liệu. Ngân hàng Thế giới (WB), EVN và một số chuyên gia đưa ra các tính toán khác nhau dựa trên phương pháp và ưu tiên nghiên cứu.

Năm 2001, WB công bố tiềm năng NL gió ở độ cao 65m (513.360 MW) của VN, lớn nhất so với Campuchia, Lào và Thái Lan theo phương pháp mô phỏng bằng mô hình số trị khí quyển.

Năm 2007, EVN cho rằng công suất kỹ thuật cả nước chỉ là 1.785 MW.

Năm 2010, Bộ Công thương và WB cho rằng tiềm năng NL gió ở độ cao 80m so với mặt đất là hơn 2.400 MW.

Gần đây, Bộ Công thương và Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ) cũng đo gió ở 10 điểm ở độ cao 80m ở Trung Bộ.

Nghiên cứu mới đây của TS. Dư Văn Toán, Viện Nghiên cứu biển và hải đảo, tiềm năng NL gió ở độ cao 80m trên biển với tốc độ gió 8m/s là 1,3 triệu MW.

Do không có con số chuẩn nên doanh nghiệp phải tiến hành đo gió trước khi đầu tư từ 1-2 năm. Trong thực tế, 4 nhà máy điện gió phát điện thương mại đều sản xuất điện dưới mức kỳ vọng. "Mức sản xuất điện thực tế thấp hơn mức các đơn vị tư vấn đưa ra", TS. Nguyễn Quốc Khánh cho biết. "Đây là lỗi của đơn vị tư vấn, đổ cho Nhà nước là không đúng".

Nhà máy điện gió Bạc Liêu chỉ đạt hệ số công suất 25% ở giai đoạn 1, thấp hơn mức dự kiến là 33%. Đến giai đoạn 2, dù khắc phục lỗi kỹ thuật ở giai đoạn 1, hệ số công suất vẫn chưa đạt mức dự kiến. "Họ phát hiện ra những tuốc-bin có công suất kém nằm ở cuối hướng gió, tức là chịu tác động của những tuốc-bin nằm phía trên. Ở giai đoạn 2, họ giãn khoảng cách giữa các tuốc-bin", TS. Khánh cho biết: "Hệ số công suất được cải thiện, tuy nhiên, vẫn thấp hơn con số tư vấn đưa ra."

"Lúc cao điểm, nhà máy chỉ đạt 70-80% công suất do gió không đủ", ông Trần Danh Tuyên, Phó Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Bạc Liêu cho biết. Tính đến ngày 17/6, UBND tỉnh Bạc Liêu cho biết dự án đã cơ bản hoàn thành giai đoạn 1 và 2, phát lên lưới điện quốc gia gần 190 triệu kWh. Trước đó, vào năm 2010, chủ đầu tư dự án từng công bố: Sau khi hoàn thành cả 2 giai đoạn, điện năng sản xuất mỗi năm khoảng 320 triệu kWh.

Trong khi đó, ông Nguyễn Đức Cường, từng làm nhiều năm về NLTT ở Bộ Công Thương, cho rằng nguyên nhân từ thực tế vận hành và lựa chọn tuốc-bin của chủ đầu tư. "Tôi nghĩ tính toán lý thuyết là đúng nhưng giữa lý thuyết và thực tế có khoảng cách. Thực hiện theo đúng chuẩn cho kết quả khác với việc làm theo nhu cầu", ông Cường phân tích: "Chẳng hạn, đối với việc sửa chữa và bảo hành, đến thời điểm, dù không hỏng cũng phải thay. Do không thay nên có hiện tượng tuốc-bin dừng 1 năm như ở Bình Thuận".

Thuý Bình

Từ khóa: Nhà máy điện gió Bạc LiêuTổng cục Năng lượngLê Tuấn PhongNguyễn Quốc KhánhQuy hoạch điện VII hiệu chỉnhChiến lược phát triển NLTT củaGreen IDnăng lượng tái tạo